سعید یحیایی/تحلیلگر مسائل استراتژیک
انتشار ویدئوی حضور یک ربات در نماز عید قربان در دبی، واکنش‌های زیادی برانگیخت. این واکنش‌ها را نباید صرفاً مخالفت با فناوری دانست؛ مسئله اصلی به «مرز میان تکنولوژی و معنویت» و حساسیت جامعه نسبت به حرمت مناسک دینی بازمی‌گردد.

ربات، هرقدر هم پیشرفته باشد، در نهایت مجریِ برنامه‌ها و الگوهایی است که انسان نوشته است. می‌تواند حرکت‌ها را دقیق‌تر، منظم‌تر و حتی بی‌نقص‌تر از بسیاری از انسان‌ها انجام دهد؛ اما عبادت فقط «صورت عمل» نیست. نماز، در منطق دینی، کنشی روح‌مند است: نیت، آگاهی، اختیار و حضور قلب دارد و به رابطه درونی انسان با خدا گره خورده است. ربات نه نیت دارد، نه ایمان و خشوع را تجربه می‌کند، نه مسئولیت اخلاقی و تکلیف‌مندی انسانی را می‌فهمد. بنابراین آنچه از ربات دیده می‌شود، شبیه‌سازی رفتار است، نه تحقق عبادت.

با این حال، اهمیت اجتماعی این ویدئو دقیقاً در همین شکاف نهفته است. ربات به خودی خود مسئله نیست؛ پرسش هولناک‌تر آن است که آیا انسان‌ها هم گاهی زندگی و حتی عبادات را «ربات‌وار» انجام نمی‌دهند؟ زندگی معاصر، با فشار تکرار و سرعت، بسیاری از کنش‌های ما را به عادت تبدیل می‌کند: کار، رابطه، دینداری و حتی دعا گاهی به اجرای بی‌تأملِ وظایف روزمره فروکاسته می‌شود. در این نقطه، خطر از آنجا آغاز می‌شود که انسان، بدون آنکه متوجه باشد، از معنا فاصله بگیرد و به مجریِ بی‌حضورِ برنامه‌های از پیش‌ساخته بدل شود.

پیشرفت علم و هوش مصنوعی ارزشمند است، اما به شرط آنکه جای «معنا» را نگیرد. فناوری باید در خدمت انسان باشد، نه آنکه انسان را به موجودی قابل برنامه‌ریزی و کم‌تأمل تبدیل کند. درست در همین معنا، حضور ربات در یک صحنه عبادی می‌تواند نقش یک آینه را داشته باشد: یادآوری کند که حرمت دین فقط با ظاهر حفظ نمی‌شود؛ با آگاهی، انتخاب و زنده نگه داشتن پیوند درونی انسان با خدا حفظ می‌شود.

شاید راه ساده اما عمیقِ مقابله با این فرسایش، مبارزه با عادت‌زدگی است: گاهی لازم است برای فرار از روزمرگی، توقف کنیم، معنای اعمال را دوباره به یاد آوریم، و حتی مسیرهای متفاوتی را برای رسیدن به مقصد بیازماییم. ربات‌ها ممکن است دقیق اجرا کنند، اما انسان دارای روح در کالبد می‌باشد و برای «حضور» آفریده شده است؛ و اگر حضور از زندگی و عبادت برود، آنچه می‌ماند صرفاً حرکت است—نه معنا.